Opublikowane przez Radę Ministrów sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za 2025 rok pokazuje, że wpływy z akcyzy od napojów alkoholowych nie rozłożyły się równomiernie pomiędzy poszczególne kategorie produktów. O ile dochody z akcyzy od piwa przekroczyły poziom zapisany w ustawie budżetowej, o tyle wpływy z alkoholu etylowego oraz wina okazały się niższe od prognoz.
Dane te są szczególnie interesujące w kontekście prowadzonej od kilku lat polityki systematycznego podwyższania akcyzy na napoje alkoholowe. Od 2022 roku obowiązuje pięcioletnia ścieżka wzrostu stawek podatku akcyzowego, przewidująca coroczne podwyżki o 5% dla alkoholu etylowego, piwa i wina.
Stawki akcyzy na wybrane napoje alkoholowe w latach 2022-2025
| Rok | Alkohol etylowy (zł/hl 100% alk.) | Piwo (zł/hl/°Plato) | Wino (zł/hl) |
|---|---|---|---|
| 2022 | 6903 | 9,43 | 190 |
| 2023 | 7248 | 9,90 | 200 |
| 2024 | 7610 | 10,40 | 211 |
| 2025 | 7991 | 10,92 | 222 |
źródło: art. 165a ustawy o podatku akcyzowym
W latach 2022-2025 stawka akcyzy na alkohol etylowy wzrosła o 15,8%, na piwo również o 15,8%, natomiast na wino o 16,8%. Oznacza to, że nominalna dynamika wzrostu podatku była zbliżona dla wszystkich trzech kategorii.
Jednak reakcja rynku okazała się odmienna.
Jak wynika ze sprawozdania budżetowego oraz danych statystycznych wykorzystanych przez Ministerstwo Finansów, dostawy piwa na rynek w 2025 roku spadły jedynie o 0,7% rok do roku. Znacznie większy spadek odnotowano w przypadku alkoholi mocnych – o ok. 2,4%. Jeszcze słabsze wyniki zanotował sektor winiarski. Dostawy win owocowych zmniejszyły się o 4%, natomiast win gronowych o 5,8%.
Zmiana dostaw na rynek w 2025 roku
| Kategoria | Zmiana r/r |
| Piwo | -0,7% |
| Alkohole mocne | -2,4% |
| Wina owocowe | -4,0% |
| Wina gronowe | -5,8% |
źródło: Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za 2025 rok, dane GUS wykorzystane przez Ministerstwo Finansów
Dane pokazują, że konsumenci znacznie silniej ograniczali zakupy win i alkoholi mocnych niż piwa. Z punktu widzenia fiskalnego oznacza to, że wzrost stawki podatkowej nie był w stanie całkowicie zrekompensować spadku wolumenu sprzedaży.
Najbardziej wymowne są dane dotyczące wykonania dochodów budżetowych.
Według sprawozdania z wykonania budżetu państwa dochody z akcyzy od piwa osiągnęły 104,9% poziomu zaplanowanego w ustawie budżetowej. Oznacza to, że wpływy były wyższe od zakładanych mimo niewielkiego spadku sprzedaży.
Inaczej wyglądała sytuacja w przypadku alkoholu etylowego. Wykonanie planu wyniosło 96,7% prognozy budżetowej. Największe odchylenie od planu odnotowano natomiast w przypadku wina, pozostałych napojów fermentowanych oraz wyrobów pośrednich. W tej kategorii zrealizowano jedynie 83,3% zakładanych wpływów.
Realizacja planu dochodów z akcyzy w 2025 roku
| Kategoria | Wykonanie planu |
| Piwo | 104,9% |
| Alkohol etylowy | 96,7% |
| Wino, napoje fermentowane i wyroby pośrednie | 83,3% |
źródło: Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za 2025 rok
Sprzedaż liczona jako zmiana względem roku poprzedniego na podstawie danych przywołanych w sprawozdaniu
| Kategoria | Indeks akcyzy 2025 | Indeks sprzedaży 2025 | Realizacja wpływów |
|---|---|---|---|
| Piwo | 115,8 | 99,3 | 104,9 |
| Alkohol etylowy | 115,8 | 97,6 | 96,7 |
| Wino | 116,8 | 94,2 | 83,3 |
źródło: Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za 2025 rok
Co mówią te dane?
Z ekonomicznego punktu widzenia wyniki potwierdzają zjawisko znane jako elastyczność cenowa popytu. Jeżeli podwyżka podatku prowadzi do ograniczenia zakupów większego niż oczekiwano, wpływy budżetowe mogą okazać się niższe od prognoz.
W przypadku piwa spadek sprzedaży był niewielki, dlatego wyższa akcyza przełożyła się na wzrost dochodów budżetowych. W przypadku win i alkoholi mocnych ograniczenie zakupów było wyraźnie większe, co zmniejszyło efekt fiskalny podwyżek.
Jeżeli celem państwa jest również ograniczanie spożycia alkoholu, spadek sprzedaży można interpretować jako realizację celu zdrowotnego. Problem polega jednak na tym, że cele zdrowotne i fiskalne nie zawsze są ze sobą zgodne. Im skuteczniej podatek ogranicza konsumpcję, tym trudniej osiągnąć zakładane wpływy budżetowe. Dodatkowo zbyt szybki wzrost obciążeń podatkowych może prowadzić do niepożądanych zjawisk rynkowych. Doświadczenia wielu państw pokazują, że znaczne różnice cenowe pomiędzy legalnym alkoholem a jego nieopodatkowanymi odpowiednikami zwiększają atrakcyjność szarej strefy. Dotyczy to zarówno nielegalnego przywozu alkoholu z krajów o niższych podatkach akcyzowych, jak i nieewidencjonowanej produkcji domowej. W przypadku wyrobów spirytusowych szczególne znaczenie ma ryzyko rozwoju nielegalnego rynku destylatów niewprowadzanych do oficjalnego obrotu, od których nie są odprowadzane podatki. Z punktu widzenia finansów publicznych oznacza to podwójną stratę: państwo traci wpływy budżetowe, a jednocześnie traci kontrolę nad jakością i bezpieczeństwem części produktów trafiających do konsumentów. Skuteczna polityka akcyzowa wymaga znalezienia równowagi pomiędzy celami zdrowotnymi, fiskalnymi i ograniczaniem rozwoju szarej strefy. W przeciwnym razie spadek legalnej sprzedaży nie musi oznaczać proporcjonalnego spadku rzeczywistej konsumpcji alkoholu, lecz jedynie przesunięcie części rynku poza oficjalny system podatkowy i kontrolny.
Przyszłe decyzje dotyczące dalszego wzrostu akcyzy będą musiały uwzględniać nie tylko wysokość stawek podatkowych, ale również zmieniające się zachowania konsumentów oraz różnice pomiędzy poszczególnymi segmentami rynku alkoholowego.
