Są książki o alkoholu, które koncentrują się na historii poszczególnych trunków, inne opisują procesy fermentacji i destylacji, jeszcze inne próbują wyjaśnić, dlaczego pijemy, jak alkohol wpływa na nasz organizm i jaką rolę odgrywa w kulturze. „Proof: The Science of Booze” Adama Rogersa jest publikacją, która łączy wszystkie te perspektywy, a przy tym robi to z niezwykłą swobodą, erudycją i literackim wyczuciem. To jedna z najlepiej napisanych książek popularnonaukowych poświęconych alkoholowi, jakie miałem okazję czytać. Autor nie ogranicza się do przekazywania wiedzy – zabiera czytelnika w fascynującą podróż przez biologię, chemię, technologię, historię i ludzkie doświadczenia związane z wytwarzaniem oraz spożywaniem napojów alkoholowych.
Punktem wyjścia jest oczywiście etanol – cząsteczka, która od tysięcy lat towarzyszy człowiekowi, choć przez większą część naszej historii nie rozumieliśmy ani jej budowy, ani mechanizmów powstawania, ani sposobu oddziaływania na organizm. Rogers przygląda się alkoholowi z perspektywy naukowej, wyjaśnia, czym jest etanol, jak powstaje, dlaczego drożdże potrafią przekształcać cukry w alkohol i dwutlenek węgla, jakie warunki sprzyjają fermentacji i co dzieje się, gdy proces wymyka się spod kontroli. Pokazuje, że fermentacja to nie tylko technologia produkcji piwa, wina czy mocniejszych alkoholi, ale przede wszystkim niezwykły proces biologiczny, który człowiek nauczył się wykorzystywać na długo przed tym, zanim poznał jego naukowe podstawy.
Jednym z najciekawszych wątków książki jest świat drożdży i mikroorganizmów. Autor tłumaczy ich rolę, przedstawia mechanizmy fermentacji i pokazuje, jak ogromny wpływ na końcowy charakter trunku mają szczepy drożdży, temperatura, dostępność składników odżywczych oraz warunki prowadzenia procesu. Nie pomija przy tym zagadnień związanych z surowcami, cukrami, enzymami i metabolizmem. Udowadnia, że produkcja alkoholu nie jest prostym przepisem na zamianę cukru w etanol, lecz złożonym procesem biochemicznym, w którym powstają również setki innych związków odpowiedzialnych za aromat, smak i teksturę napoju.
Rogers prowadzi nas także przez świat chemii alkoholu. Opisuje powstawanie związków aromatycznych, znaczenie kongenerów, aldehydów, estrów i wyższych alkoholi, a także to, dlaczego dwa produkty otrzymane z podobnego surowca mogą mieć zupełnie inny charakter. Szczególnie interesujące są fragmenty poświęcone temu, jak niewielkie różnice w składzie chemicznym mogą wpływać na nasze odczucia sensoryczne. Autor pokazuje, że smak i aromat są wynikiem skomplikowanej współpracy zmysłów, pamięci, fizjologii i psychologii.
Ważne miejsce zajmuje również destylacja, gdy opowieść o biologii i chemii przechodzi w świat technologii, aparatury i inżynierii. Autor wyjaśnia zasady rozdzielania mieszanin, rolę temperatury wrzenia, różnice pomiędzy poszczególnymi frakcjami destylatu i znaczenie konstrukcji urządzeń. Ukazuje te destylację w kontekście konkretnych alkoholi, ludzi i miejsc, w których powstają.
Rogers przygląda się również dojrzewaniu alkoholi, wpływowi drewna, przemianom chemicznym zachodzącym podczas leżakowania i temu, jak zmieniają się aromaty oraz smak. Interesuje go także wino, piwo i inne napoje fermentowane, a więc cały świat alkoholu, od najprostszych procesów biologicznych po zaawansowane technologie stosowane we współczesnych zakładach produkcyjnych. W ten sposób „Proof” staje się szeroką opowieścią o tym, jak człowiek wykorzystuje naturalne procesy, aby tworzyć produkty o zróżnicowanych właściwościach.
Osobny, bardzo istotny obszar stanowi wpływ alkoholu na ludzki organizm. Autor opisuje drogę etanolu przez układ pokarmowy i krwionośny, jego metabolizm, rolę enzymów wątrobowych oraz mechanizmy odpowiedzialne za odczuwanie upojenia. Przygląda się również temu, dlaczego ludzie różnią się tolerancją na alkohol, jak organizm radzi sobie z jego obecnością i skąd biorą się niektóre charakterystyczne następstwa jego spożywania. Rogers zachowuje ciekawość badacza i umiejętność przedstawiania złożonych zjawisk w sposób zrozumiały. Pokazuje zarówno mechanizmy biologiczne, jak i ograniczenia ludzkiego organizmu.
Jest też na koniec rozdział poświęcony kacowi, który Rogers traktuje nie jako banalną konsekwencję nadmiernego spożycia alkoholu, lecz jako złożone zjawisko fizjologiczne, wciąż nie do końca poznane przez naukę. Autor przygląda się mechanizmom odpowiedzialnym za nasze złe samopoczucie następnego dnia po libacji, metabolizmowi etanolu i aldehydu octowego, zaburzeniom gospodarki wodnej, reakcjom zapalnym oraz wpływowi alkoholu na sen i funkcjonowanie organizmu. Zwraca uwagę, że kac nie jest po prostu skutkiem odwodnienia, jak często się uważa, lecz wynikiem współdziałania wielu procesów biologicznych. Interesujące są również rozważania dotyczące różnic w indywidualnej podatności na objawy kacowe, wpływu rodzaju spożywanego alkoholu i obecności innych związków chemicznych, a także poszukiwań skutecznych metod łagodzenia nieprzyjemnych następstw picia.
To wszystko mogłoby już wystarczyć na bardzo dobrą książkę popularnonaukową. Tymczasem największa siła „Proof” tkwi w sposobie, w jaki autor opowiada o znanych zagadnieniach. O fermentacji, drożdżach, destylacji, metabolizmie etanolu czy dojrzewaniu alkoholi napisano już wiele książek, zarówno popularnych, jak i ściśle naukowych. Rogers doskonale zdaje sobie z tego sprawę i nie próbuje udawać, że odkrywa te tematy na nowo. Jego przewaga polega na czymś innym – do każdego zagadnienia potrafi wprowadzić ogromną liczbę ciekawostek, anegdot, nieoczywistych faktów i osobistych obserwacji, które sprawiają, że nawet dobrze znane kwestie nabierają świeżości.
To nie jest książka pisana za biurkiem czy w laboratorium, opierająca się wyłącznie na literaturze naukowej i cudzych opracowaniach. Autor jeździ po świecie, spotyka się z naukowcami, technologami, producentami i ludźmi od lat związanymi z branżą alkoholową. Także z barmanami. Relacjonuje rozmowy, wizyty w laboratoriach, destylarniach, winnicach i browarach. Zagląda za kulisy produkcji, obserwuje pracę urządzeń, rozmawia z osobami odpowiedzialnymi za poszczególne etapy procesu i konfrontuje wiedzę książkową z praktyką.
Wspaniale wypada również połączenie nauki z historią. Rogers pokazuje, że alkohol towarzyszy człowiekowi od bardzo dawna, wpływał na rozwój społeczności, gospodarki i obyczajów, był obecny podczas świąt, spotkań, uroczystości i codziennych posiłków. Stanowił element handlu, kultury, religii, medycyny i życia towarzyskiego. Opowieść o fermentacji może płynnie przejść w rozważania o historii cywilizacji, a opis metabolizmu etanolu w refleksję nad tym, dlaczego ludzie od pokoleń szukają w alkoholu przyjemności, odprężenia i okazji do wspólnego spędzania czasu.
Właśnie to szersze spojrzenie uważam za jedną z największych zalet książki. Alkohol nie zostaje tu sprowadzony ani do chemicznej substancji, ani do zestawu kategorii produktowych. Jest elementem naszego życia, częścią relacji społecznych, kultury stołu, formą relaksu, a niekiedy także pretekstem do spotkania i rozmowy. Rogers potrafi pisać o alkoholu w sposób otwarty, choć z nieskrywaną sympatią do kieliszka.
Ludzie wytwarzali alkohol na długo przed tym, zanim poznaliśmy naukę, a tym bardziej naukowe podstawy produkcji alkoholi. Dziś, dzięki większej wiedzy, mamy znacznie lepszą kontrolę nad całym procesem. Dzięki temu produkcja alkoholu stała się bardziej opłacalnym przedsięwzięciem, ale pozwala nam również głębiej zrozumieć przyjemność, jaką czerpiemy z jego spożywania. Nauka o alkoholach, o fermentacji i destylacji, nie odbiera im magii. Wręcz przeciwnie. Parafrazując słowa pisarza science fiction Arthura C. Clarke’a, magia jest w istocie niczym innym jak zaawansowaną technologią. To właśnie nauka pozwala nam tworzyć magię – pisze autor tej znakomitej książki.
Trudno o lepsze podsumowanie całej publikacji. Rogers udowadnia, że poznawanie naukowych podstaw produkcji alkoholu nie musi odbierać przyjemności z jego degustowania. Wręcz przeciwnie – im więcej wiemy o surowcach, drożdżach, fermentacji, destylacji, dojrzewaniu i chemii aromatów, tym bardziej możemy docenić to, co znajduje się w kieliszku. Wiedza nie zastępuje doświadczenia, ale pozwala je pogłębić. Nie odbiera trunkom tajemnicy, lecz pokazuje, jak wiele niezwykłych procesów kryje się za ich powstaniem.
„Proof” jest książką erudycyjną, znakomicie napisaną, pełną wiedzy, a jednocześnie pozbawioną akademickiej sztywności. Adam Rogers ma rzadką umiejętność łączenia rzetelnej wiedzy naukowej z lekką, wciągającą narracją. Potrafi wyjaśnić skomplikowany proces, a zaraz potem opowiedzieć anegdotę, przytoczyć rozmowę z naukowcem albo zabrać czytelnika do miejsca, w którym teoria staje się praktyką. Nie stroni też od ironii, a czasami również autoironii, bo Rogers patrzy na świat z dystansem. Jest w tej książce intelektualna dyscyplina, dziennikarska ciekawość i autentyczna fascynacja tematem.
To jedna z tych książek, które można czytać na kilku poziomach. Dla osób zawodowo związanych z branżą alkoholową będzie znakomitym uzupełnieniem wiedzy technologicznej i naukowej, a także źródłem wielu inspiracji. Dla pasjonatów degustacji stanie się okazją do lepszego zrozumienia tego, co dzieje się w kieliszku. Dla czytelników zainteresowanych historią, biologią i chemią będzie fascynującą opowieścią o tym, jak człowiek nauczył się wykorzystywać naturalne procesy do tworzenia czegoś, co od tysiącleci towarzyszy naszej cywilizacji.
Adam Rogers napisał książkę, która nie tylko przekazuje wiedzę, ale przede wszystkim rozbudza ciekawość. „Proof” to pozycja obowiązkowa dla każdego, kto chce spojrzeć na alkohol szerzej niż przez pryzmat etykiety, kategorii czy zawartości procentowej. To jedna z najlepszych, najbardziej erudycyjnych i najlepiej napisanych książek o alkoholu – publikacja, do której warto wracać, a po jej lekturze świat fermentacji i destylacji staje się jeszcze bardziej fascynujący.