Nie jest łatwo napisać książkę o jednym alkoholu tak, aby stała się jednocześnie książką o technologii, wymianie kulturowej, imperiach, handlu i globalizacji. Hyunhee Park udało się to znakomicie. Jej „Soju: A Global History”, wydana przez Cambridge University Press w 2021 roku, jest pierwszą globalną monografią poświęconą historii soju, ale jej znaczenie wykracza daleko poza historię koreańskiego alkoholu.
Hyunhee Park jest profesorem historii w John Jay College of Criminal Justice oraz Graduate Center, City University of New York. Pochodzi z Korei Południowej, studiowała historię na Seoul National University, a doktorat z historii uzyskała na Yale University. Jej specjalnością są kontakty międzykulturowe Azji Wschodniej i świata islamskiego, imperium mongolskie oraz historia globalna, szczególnie przepływ wiedzy, technologii, żywności i technik destylacji.
Jej wcześniejsza książka, „Mapping the Chinese and Islamic Worlds: Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia” (Cambridge University Press, 2012), dotyczyła przede wszystkim wymiany wiedzy geograficznej i kartograficznej między Chinami a światem islamskim. To właśnie zainteresowanie przepływem wiedzy i technologii stało się później niezwykle dobrym punktem wyjścia do badań nad alkoholem.
Jej zainteresowanie soju wyrosło z szerszego projektu dotyczącego historii technologii destylacji, produkcji win i produktów fermentowanych. W 2016 roku opublikowała ważny artykuł „The Rise of Soju: The Transfer of Distillation Technology from China to Korea during the Mongol Period (1206-1368)” w czasopiśmie „Crossroads”. Artykuł ten stał się jednym z fundamentów późniejszej książki.
„Soju: A Global History” można dziś uznać za najważniejszą w języku angielskim publikację poświęconą historycznym korzeniom i rozwojowi soju. Nie jest to jednak klasyczna historia konkretnej marki czy nawet wyłącznie historia koreańskiego trunku. Park stawia znacznie większe pytanie – w jaki sposób technologia destylacji mogła przemieszczać się między społeczeństwami i jak w wyniku takich kontaktów powstawały lokalne tradycje alkoholi?
Książka prowadzi czytelnika od historii araku i innych destylatów świata islamskiego, przez Chiny i imperium mongolskie, aż do Korei. Szczególne znaczenie ma tu okres XIII-XIV wieku. Park pokazuje, że rozwój soju trzeba rozpatrywać w kontekście świata stworzonego przez ekspansję mongolską, która połączyła wcześniej bardziej oddalone od siebie obszary Eurazji intensywnymi przepływami ludzi, towarów, wiedzy i technologii. Autorka docieka jak aparatura, wiedza technologiczna i praktyka produkcji alkoholu były przejmowane, modyfikowane i dostosowywane do lokalnych warunków. Recenzenci zwracali uwagę, że książka świadomie przesuwa perspektywę z europejskiej historii alkoholu na znacznie szerszą historię Azji i Eurazji, zahaczając też o Afrykę i Amerykę Łacińską.
Jedną z najbardziej imponujących cech „Soju: A Global History” jest baza źródłowa. Park korzysta z materiałów literackich w pięciu językach, źródeł historycznych, archeologii, informacji o aparaturze destylacyjnej, terminologii oraz materiałów dotyczących historii technologii. Łączy przy tym źródła tekstowe z badaniami terenowymi i własnymi wizytami w miejscach związanych z historią soju w Korei, Japonii, Stanach Zjednoczonych czy Meksyku.
To szczególnie ważne w przypadku historii alkoholu. Źródła dotyczące dawnych napojów są często fragmentaryczne: jedna kronika wspomina o trunku, inny tekst opisuje podatek, jeszcze inny naczynie albo sposób produkcji. Park pokazuje, jak można z takich pozornie rozproszonych informacji budować większy obraz historyczny – bez udawania, że źródła mówią więcej, niż rzeczywiście mówią.
To również książka o ostrożności badawczej. Autorka nie zawsze przedstawia swoje hipotezy jako rozstrzygnięte fakty. W przypadku początków destylacji w Eurazji wskazuje, że materiał dowodowy nie pozwala jednoznacznie rozstrzygnąć między teorią niezależnych wynalazków a teorią transferu technologii. Zamiast tego proponuje skoncentrowanie uwagi na procesie rozpowszechniania i popularyzacji destylacji.
Najbardziej inspirująca jest chyba zmiana perspektywy. Soju okazuje się nie tylko „narodowym alkoholem Korei”, lecz rezultatem długiego procesu kontaktów międzykulturowych.
Park pokazuje następnie, jak po pojawieniu się technologii destylacji w Korei została ona zaadaptowana do miejscowych warunków. Z czasem zmieniały się surowce, metody produkcji i sposoby konsumpcji. Soju przeszło drogę od technologii i napoju związanego z szerszym światem mongolskim do produktu głęboko zakorzenionego w kulturze koreańskiej, a następnie – w XX i XXI wieku – do globalnej marki alkoholu.
To bardzo ważny model interpretacyjny także dla innych alkoholi. Historia napoju nie musi być historią jego „wynalezienia”. Może być historią kolejnych zapożyczeń, adaptacji i lokalizacji.
Interesujący jest ostatni rozdział, w którym Park wychodzi poza Koreę i wykorzystuje podobny sposób myślenia do analizy japońskiego shōchū oraz meksykańskich destylatów, w tym mezcalu i tequili. Nie chodzi jej o udowodnienie jednej prostej drogi transmisji technologii, lecz o pokazanie, jak można porównywać odległe tradycje destylacyjne i zadawać nowe pytania o ich wzajemne związki.
Park pokazuje, że alkohol może być znakomitym narzędziem do pisania historii globalnej. Wódka, arak, shāojiǔ, soju czy shōchū nie muszą być traktowane jako całkowicie odrębne fenomeny. Można patrzeć na nie jako na produkty powstałe w wyniku wielowiekowego przemieszczania się technologii, surowców, ludzi i idei.
Kolejnym wielkim atutem jest połączenie historii technologii z historią kultury. Aparat destylacyjny nie jest tu tylko urządzeniem. Jest nośnikiem wiedzy. Jego konstrukcja, sposób używania i możliwość przeniesienia w inne miejsce wpływały na to, jakie alkohole mogły powstać. W tym sensie historia destylacji staje się historią ludzkiej mobilności.
I wreszcie Park bardzo przekonująco pokazuje, że lokalność i globalizacja nie muszą się wykluczać. Soju stało się koreańskim alkoholem właśnie dlatego, że zostało zaadaptowane lokalnie po przyjęciu technologii pochodzącej z szerszego świata. To niezwykle ciekawy paradoks, kiedy globalny transfer technologii może prowadzić do powstania bardzo lokalnej tradycji.
„Soju: A Global History” to jedna z tych publikacji, które po przeczytaniu otwierają więcej pytań, niż zamykają. Zachęca do szukania kolejnych źródeł, porównywania terminologii, sięgania po chińskie, mongolskie, arabskie, japońskie i koreańskie materiały oraz zastanawiania się, jak wiele historii alkoholu pozostaje jeszcze poza głównym nurtem europejskiej historiografii. Współcześnie, dzięki dostępowi niemal nieograniczonemu do internetowych baz bibliotecznych i źródeł, czytelnik ma więcej możliwości, by samodzielnie podążać śladem wyznaczonym przez profesor Hyunhee Park.
