W historii chińskiej kultury alkoholu niewiele grup stało się równie sławnych jak Ośmiu Nieśmiertelnych wśród Pijących – 飲中八仙 (Yǐnzhōng Bāxiān), nazywanych też Ośmioma Nieśmiertelnymi Pucharu Wina. Byli to ludzie należący do intelektualnej i artystycznej elity Chin VIII wieku – poeci, kaligraf, urzędnicy, arystokrata i dworscy dostojnicy.
Ich sława jest w ogromnej mierze dziełem jednego człowieka – poety Du Fu (杜甫, 712-770), który w poemacie „Yinzhong baxian ge” (飲中八仙歌), czyli „Pieśni o Ośmiu Nieśmiertelnych wśród Pijących”, stworzył niezwykłą galerię ośmiu ekscentrycznych postaci. Każdemu poświęcił kilka wersów, wydobywając jego najbardziej charakterystyczną cechę: sposób picia, zachowanie po alkoholu, talent artystyczny albo stosunek do władzy. Byli to: He Zhizhang (賀知章), Li Jin (李璡), Li Shizhi (李適之), Cui Zongzhi (崔宗之), Su Jin (蘇晉), Li Bai (李白), Zhang Xu (張旭) i Jiao Sui (焦遂).
Wielki wiek Tang
Ośmiu Nieśmiertelnych żyło w jednym z najbardziej niezwykłych okresów chińskiej historii. Była to epoka dynastii Tang (618-907), a większość bohaterów poematu należała do pokolenia związanego z okresem Xuanzonga, czyli cesarza Xuanzong (玄宗, panował 712-756).
Był to czas rozkwitu gospodarczego, politycznego i kulturalnego. Chang’an należało do największych miast świata. Na dworze cesarskim spotykali się ludzie różnych kultur, a literatura, muzyka, malarstwo i kaligrafia osiągnęły bardzo wysoki poziom. Właśnie w tej atmosferze powstała jedna z najwspanialszych epok poezji chińskiej.
Ale „złoty wiek” Tang miał również drugą stronę. Rosnące napięcia polityczne, walki frakcyjne i rosnąca potęga wielkich dowódców doprowadziły w końcu do katastrofy rebelii An Lushan, która rozpoczęła się w 755 roku. Większość bohaterów „Yinzhong baxian” należała do pokolenia, które pamiętało jeszcze czasy przed katastrofą i którego świat został przez nią ostatecznie zniszczony.
He Zhizhang – pijany jeździec
Najstarszy z całej ósemki, He Zhizhang, był poetą i wysokim urzędnikiem. Miał niezwykle długie życie jak na swoje czasy – ok. 85 lat. Pod koniec życia otrzymał przydomek „Czwarty Ming – Szalony Gość” (四明狂客).
Du Fu zaczyna swój poemat właśnie od niego:
He Zhizhang jeździ konno jakby płynął łodzią;
gdy w oczach mu się mieni, wpada do studni i śpi na jej dnie.
Koń staje się łodzią, a pijany jeździec – człowiekiem dryfującym po świecie. He Zhizhang był jednak przede wszystkim znakomitym poetą. Z Li Baiem, najsłynniejszym z Nieśmiertelnych, łączyła go przyjaźń. Kiedy przeczytał jego wiersze, miał nazwać go „zesłanym nieśmiertelnym” (謫仙人, zhéxiānrén) – określenie, które stało się jednym z najsłynniejszych przydomków Li Baia. Sam Li Bai po śmierci He Zhizhanga napisał „Dui jiu yi He jian” („Przy winie wspominając He Ji”) i wspominał moment, gdy starszy poeta zdjął swoją złotą odznakę urzędniczą, aby zdobyć pieniądze na alkohol:
W Chang’anie spotkaliśmy się tylko raz –
nazwał mnie Zesłanym Nieśmiertelnym.
Dawniej kochał to, co w kielichu;
teraz stał się prochem pod sosnami.
W miejscu, gdzie wymienił złotą żabkę na wino,
wspominam go dziś ze łzami na twarzy.
To donry przykład tego, jak alkohol funkcjonował w literaturze Tang: jako symbol przyjaźni, wolności, poezji, ale także przemijania.
Li Jin – książę, który chciał mieszkać w „Źródle Wina”
Drugim bohaterem jest Li Jin (李璡), książę Ruyang, krewny cesarza Xuanzonga. Jego pozycja społeczna była zupełnie inna niż większości pozostałych bohaterów. Nie musiał troszczyć się o karierę czy pieniądze, był członkiem cesarskiej rodziny.
Du Fu pisze:
Ruyang dopiero po trzech dou rusza na audiencję u cesarza;
gdy na drodze spotyka wóz z drożdżami, cieknie mu ślinka;
żałuje, że nie może przenieść swego lenna do Jiuquan.
Jiuquan – „Źródło Wina” – było miejscem w dzisiejszym Gansu, którego nazwa wiązała się z legendą o źródle o smaku przypominającym wino. Książę wypija trzy butelki wina i ma możliwość „przenoszenia” swojego lenna, więc Du Fu żartuje, że jedynym miejscem odpowiednim dla takiego pijaka byłaby kraina, gdzie zamiast zwykłej wody płynie wino.
Li Shizhi – kanclerz pijący jak wieloryb
Li Shizhi był jedną z najważniejszych osób w grupie. Pełnił funkcję lewego kanclerza i należał do najpotężniejszych ludzi w państwie.
Du Fu pisze:
Lewy kanclerz wydawał codziennie dziesięć tysięcy monet na ucztę;
pił jak wieloryb pochłaniający sto rzek;
z kielichem przy ustach cieszył się „Świętym”, mówiąc, że unika „Mędrca”.
„Święty” i „Mędrzec” to tutaj żartobliwe określenia dwóch rodzajów alkoholu: klarownego i mętnego. W tradycyjnej chińskiej kulturze klarowne wino określano jako „sheng” – „święte”, a mętne jako „xian” – „mędrca”. Ale ostatnie słowa mają jeszcze drugie znaczenie. Li Shizhi napisał bowiem własny, bardzo słynny czterowersowy wiersz „Ba xiang zuo” („Po odejściu z urzędu kanclerza”):
Odszedłem ze stanowiska, ustępując miejsca „Mędrcowi”,
cieszę się „Świętym” i znów unoszę kielich.
Pytam tylko: spośród gości, którzy dawniej stali u moich drzwi,
ilu przyjdzie dziś?
Po utracie stanowiska Li Shizhi odkrył, jak szybko polityczni przyjaciele znikają.
Cui Zongzhi – piękny młodzieniec patrzący w niebo
Cui Zongzhi pochodził z jednej z najbardziej wpływowych arystokratycznych rodzin Chin – rodu Cui z Boling. Był wykształcony, dobrze urodzony i zaprzyjaźniony z Li Baiem. Du Fu nie opisuje jego pijaństwa w sposób groteskowy:
Zongzhi – swobodny, piękny młodzieniec –
unosi kielich, białkami oczu spogląda ku błękitnemu niebu,
jaśnieje jak jadeitowe drzewo stojące na wietrze.
Cui Zongzhi jest elegancki i arystokratyczny. Nie zatacza się i nie przewraca. Pije z godnością, patrząc w niebo. Jego pijaństwo jest niemal estetyczne.
Su Jin – między Buddą a kielichem
Su Jin był urzędnikiem i człowiekiem związanym z buddyzmem. Du Fu wykorzystuje właśnie tę sprzeczność:
Su Jin długo pości przed haftowanym wizerunkiem Buddy,
lecz kiedy się upije, często lubi uciekać od medytacji.
Alkohol staje się więc antytezą dyscypliny religijnej. A jednocześnie widać ważny element kultury Tang – świat religijny, poetycki, dworski i alkoholowy nie były od siebie szczelnie oddzielone. Ten sam człowiek mógł być urzędnikiem, poetą, buddystą i pijakiem.
Li Bai – najsłynniejszy z Nieśmiertelnych
Najbardziej znaną postacią wśród Ośmiu Nieśmiertelnych był Li Bai. Du Fu tak go opisywał:
Li Bai po jednym dou pisze sto poematów;
w gospodzie w Chang’anie zasypia przy winie.
Cesarz wzywa go na swój statek – on nie wsiada,
sam o sobie mówi: „Wasz sługa jest Nieśmiertelnym wśród Wina”
Li Bai stał się w późniejszej kulturze niemal archetypem poety-pijaka. „Pijany poeta” nie jest tu jednak człowiekiem pozbawionym kontroli. Biografia Li Baia w „Nowej Księdze Tang” również podkreśla jego zachowanie po alkoholu. Według niej pił ze swoimi towarzyszami w gospodach Chang’anu, a kiedy cesarz chciał, aby stworzył utwór, Li Bai był już pijany. Mimo to po otrzymaniu pędzla stworzył tekst natychmiast i bez wahania. Prawdopodobnie to on utworzył grupę Ośmiu Nieśmiertelnych Wina. Tradycja grupy była związana z rzeczywistym środowiskiem literatów i dworskich osobistości epoki.
Zhang Xu – trzy kielichy i Szalony Kaligraf
Zhang Xu był wyjątkową postacią: jednym z największych kaligrafów Chin, mistrzem stylu kuangcao – „szalonej trawy”, czyli niezwykle ekspresyjnej odmiany pisma trawiastego. Du Fu pisze:
Po trzech kielichach Zhang Xu staje się sławnym Świętym Pisma Trawiastego;
zdejmuje czapkę i odsłania głowę przed książętami i dostojnikami;
prowadzi pędzel po papierze niczym chmury i dym.
Według „Starej Księgi Tang” Zhang Xu po pijanemu krzyczał, biegał w szale i chwytał za pędzel, tworząc kaligrafię „jakby z pomocą sił nadprzyrodzonych”. Zyskał przez to przydomek Zhang Dian – „Szalony Zhang”. Co ciekawe, jego alkoholowy ekscentryzm został ostatecznie włączony do oficjalnego kanonu chińskiej sztuki. Za panowania cesarza Wenzonga poezję Li Baia, taniec mieczem Pei Mina i kaligrafię Zhang Xu uznano za „Trzy Cuda” (三绝) epoki.
Jiao Sui – po pięciu dou zaczyna mówić
Ostatni z ósemki jest najmniej znany współczesnemu odbiorcy. Jiao Sui nie był przede wszystkim słynnym poetą ani wysokim urzędnikiem. Był erudytą i znakomitym mówcą. Du Fu kończy swój poemat:
Jiao Sui dopiero po pięciu dou staje się naprawdę wybitny;
jego wzniosłe rozmowy i wymowa wprawiają w zdumienie wszystkich przy stole.
Pierwszy z ósemki po pijanemu traci równowagę na koniu, ostatni – przeciwnie – dopiero po alkoholu osiąga pełnię swoich możliwości intelektualnych. Między nimi Du Fu umieścił cały wachlarz ludzkich reakcji na alkohol.
Osiem portretów
Chińscy badacze zwracają uwagę, że ich ekscentryzm wyrastał częściowo z wcześniejszej tradycji „fengliu” – swobodnego, niekonwencjonalnego stylu życia elit intelektualnych okresu Wei i Jin. Ośmiu Nieśmiertelnych kontynuuje więc tradycję takich postaci jak Ji Kang czy Ruan Ji, ale nadaje jej bardziej charakterystyczny dla Tang wymiar: śmiały, radosny i demonstracyjnie niepokorny.
Utwór „Ośmiu Nieśmiertelnych” bywa określany mianem poetyckiej galerii portretów. Du Fu posługuje się bardzo oszczędnym, niemal karykaturalnym szkicem.
Najważniejsze w „Ośmiu Nieśmiertelnych” nie jest jednak to, ile pili, lecz co robili po wypiciu. Pijący He Zhizhang nie przejmuje się swoją godnością, książę Ruyang nie przejmuje się etykietą dworu, Li Shizhi szydzi z polityki, Cui Zongzhi patrzy w niebo, Su Jin porzuca ascetyczną dyscyplinę, Li Bai nie reaguje na cesarskie wezwanie, Zhang Xu zdejmuje czapkę przed książętami, a Jiao Sui dopiero po alkoholu zaczyna swobodnie przemawiać.
Chińscy badacze wskazują na kontynuację tradycji „niezależnego mędrca” epoki Wei i Jin. Ośmiu Nieśmiertelnych demonstruje „szaleństwo” (狂), które pozwala człowiekowi wyjść poza społeczne ograniczenia.
