Choć rozprawa Dmitrija I. Mendelejewa z 1865 roku od ponad stu lat funkcjonuje w powszechnej świadomości głównie jako źródło mitu o „wynalezieniu” 40-procentowej wódki, w rzeczywistości jest to jedno z najważniejszych dziewiętnastowiecznych opracowań poświęconych właściwościom fizykochemicznym mieszanin etanolu i wody. Autor nie zajmuje się produkcją napojów alkoholowych ani ich oceną sensoryczną. Przedmiotem jego badań są zjawiska zachodzące podczas mieszania obu cieczy, zmiany objętości, gęstości oraz wzajemnego oddziaływania cząsteczek, analizowane z niezwykłą jak na swoje czasy precyzją eksperymentalną.
Lektura wymaga od czytelnika podstawowej znajomości chemii fizycznej, ponieważ Mendelejew posługuje się językiem naukowym charakterystycznym dla drugiej połowy XIX wieku. Nie jest to jednak wyłącznie zbiór pomiarów i tabel. Rozprawa pokazuje sposób myślenia jednego z najwybitniejszych chemików w historii, który z ogromną skrupulatnością interpretuje wyniki doświadczeń i wyciąga wnioski dotyczące natury roztworów. W wielu miejscach można dostrzec charakterystyczną dla Mendelejewa dążność do poszukiwania praw rządzących materią, która kilka lat później zaowocowała stworzeniem układu okresowego pierwiastków.
Z perspektywy współczesnego czytelnika największą wartością publikacji jest możliwość skonfrontowania faktów z legendą. Rozprawa nie zawiera zaleceń dotyczących optymalnej mocy wódki, nie ustanawia norm produkcyjnych i nie dowodzi wyjątkowości roztworu o zawartości 40% alkoholu. Mit ten narodził się dopiero wiele lat później i był wielokrotnie powielany w literaturze popularnej oraz mediach. Mendelejew badał przede wszystkim zależności fizykochemiczne zachodzące w szerokim zakresie stężeń, koncentrując się na naukowym opisie zjawisk, a nie ich praktycznym wykorzystaniu w gorzelnictwie.
Do dziś „Рассуждение о соединении спирта с водой” (Rassużdienije o sojedinienii spirta s wodoj) pozostaje cennym dokumentem historii nauki i jedną z najważniejszych prac poświęconych właściwościom mieszanin etanolu z wodą.
Дмитрий Иванович Менделеев Рассуждение о соединении спирта с водой, представленное в Физико-математический факультет Императорского Санкт-Петербургского университета Д. Менделеевым для получения степени доктора химии, Типография товарищества Общественная польза, s. 120, Санкт-Петербург 1865.
PDF ze skanem całej publikacji jest w Wikimedia Commons: File:Менделеев Д.И. Рассуждение о соединении спирта с водой. (1865).pdf
