Wang Ji (王绩, 585-644), znany także jako Wang Wugong (王无功) i pod literackim przydomkiem Donggaozi (东皋子), zajmuje w historii chińskiej kultury alkoholu miejsce szczególne. Był poetą przełomu epok, urzędnikiem, który nie potrafił odnaleźć się w dworskiej hierarchii, pustelnikiem, znawcą muzyki i – co dla historii alkoholu szczególnie interesujące – autorem dzieł poświęconych winu i jego produkcji. Był również jednym z najwcześniejszych chińskich twórców, u których picie alkoholu stało się nie tylko elementem obyczaju, ale częścią filozofii życia i literackiego autoportretu.
Wang Ji urodził się w rodzinie o dużych tradycjach urzędniczych i intelektualnych. Pochodził z Longmen w prefekturze Jiangzhou, na terenie dzisiejszego Shanxi. Jego rodzina przez wiele pokoleń zajmowała wysokie stanowiska państwowe. Sam Wang Ji interesował się nie tylko literaturą, lecz także muzyką, astronomią, kalendarzem i wróżbiarstwem. Według tradycji już jako piętnastolatek udał się do Chang’anu, gdzie spotkał się z Yang Su, jednym z najważniejszych ludzi schyłku dynastii Sui. Jego błyskotliwość zrobiła takie wrażenie, że określono go mianem „dziecka-nieśmiertelnego” (神仙童子).
Był to niezwykle burzliwy moment w historii Chin. Wang Ji należał do pokolenia żyjącego na granicy dwóch wielkich epok: schyłku dynastii Sui i narodzin dynastii Tang. Dynastia Sui, która zjednoczyła Chiny po kilku stuleciach politycznego rozbicia, szybko doprowadziła państwo do kryzysu. Ogromne projekty budowlane, wojny oraz ciężary nakładane na ludność wywołały bunty. W latach 617-618 system Sui praktycznie się rozpadł, a w 618 roku Li Yuan założył dynastię Tang. Wang Ji doświadczył więc świata, w którym stary porządek polityczny właśnie się rozpadał, a nowy dopiero powstawał.
Ta sytuacja jest istotna dla zrozumienia jego twórczości. Wang Ji nie był poetą dworskiego triumfu. Znacznie bliżej mu było do człowieka stojącego z boku, który patrzy na świat urzędów, ambicji i politycznych zależności z ironią, dystansem, a niekiedy z wyraźnym znużeniem.
Nie chciał być urzędnikiem
Wang Ji rozpoczął karierę jeszcze za Sui. Otrzymał stanowisko w sekretariacie państwowym, ale szybko okazało się, że życie urzędnika zupełnie mu nie odpowiadało. Źródła opisują go jako człowieka niezwykle niezależnego, nieprzejmującego się konwenansami, a przy tym wielkiego miłośnika alkoholu.
Ostatecznie został mianowany zastępcą naczelnika powiatu Liuhe w Yangzhou. Tam jego zamiłowanie do alkoholu zaczęło już bezpośrednio kolidować z obowiązkami. Pił, zaniedbywał pracę i wielokrotnie był upominany. W pewnym momencie miał powiedzieć:
Sieci są wysoko zawieszone – dokąd więc mam odejść?
Po czym przekazał swoje pobory, upozorował chorobę i nocą odpłynął małą łodzią.
To bardzo charakterystyczna scena dla jego biografii. Wang Ji nie dokonał spektakularnego politycznego protestu. Po prostu odszedł. Wolał życie na marginesie oficjalnego świata od kariery, która wymagałaby podporządkowania się regułom.
Trzy sheng dobrego wina
Po ustanowieniu dynastii Tang Wang Ji został ponownie wezwany do służby. Otrzymał stanowisko待诏 (dàizhào), czyli urzędnika pozostającego do dyspozycji dworu przy kancelarii.
I właśnie wtedy powstała jedna z najsłynniejszych anegdot związanych z jego życiem. Jego młodszy brat Wang Jing zapytał go, czy posada jest przyjemna. Wang Ji odpowiedział:
Pensja jest niezwykle skromna, ale trzy sheng dobrego wina dziennie są warte tego, by zostać.
Wiadomość dotarła do Jiang Guogonga, jego przyjaciela i wysokiego urzędnika. Ten uznał, że trzy sheng to za mało, aby „przywiązać pana Wanga”, i sprawił, że przydział wina zwiększono do jednego dou dziennie.
Od tego momentu Wang Ji otrzymał przydomek „Doujiu xueshi” (斗酒学士) – „uczony od dou wina” albo bardziej swobodnie „uczony wypijający dou wina”.
Tutaj warto zatrzymać się przy jednostkach. Dou (斗) była dawną chińską jednostką objętości, której wartość zmieniała się w różnych epokach. W czasach życia Ji jeden duży dou to było ok. 6 litrów. Dla porównania jeden sheng to było ok. 600 ml, czyli blisko butelka wina ryżowego o mocy ok. 10%. W literaturze chińskiej „pięć dou” czy „jeden dou” pełni również funkcję hiperboliczną – określa ogromną ilość alkoholu.
Pan Pięciu Dou
Wang Ji uczynił z picia jeden z elementów własnego literackiego wizerunku. Najbardziej znanym przykładem jest jego „Wuzhong xiansheng zhuan” (五斗先生传), czyli „Biografia Pana Pięciu Dou”.
Tekst jest krótki, ale znakomicie pokazuje, jak Wang Ji rozumiał figurę pijaka.
Był pewien Pan Pięciu Dou, który dzięki cnocie wina wędrował po świecie.
Jeżeli ktoś zapraszał go na wino, przychodził – niezależnie od tego, czy zapraszającym był człowiek bogaty, czy biedny. Zawsze się upijał, a kiedy był pijany, zasypiał tam, gdzie akurat się znalazł. Kiedy się budził, ponownie zaczynał pić.
Pewnego razu wypił pięć dou za jednym razem i dlatego przyjął to jako swoje imię.
Dalej Wang Ji pisze, że jego bohater „odciął się od myśli”, mówił niewiele i nie przejmował się tym, co świat nazywa dobrem, sprawiedliwością czy hierarchią społeczną. Najważniejszy fragment brzmi:
Jego ruch był jak niebo, jego spoczynek jak ziemia.
To piękna formuła, alkohol pozwala osiągnąć stan wyzwolenia od społecznych więzi. Pan Pięciu Dou nie jest po prostu człowiekiem, który dużo pije. Jest kimś, kto dzięki piciu odrzuca obowiązek nieustannego uczestniczenia w świecie.
Tekst kończy się odniesieniem do dwóch wielkich outsiderów starożytności – filozofa i poety Ji Kanga oraz poety Ruan Jiego. Wang Ji pyta retorycznie: skoro Ji Kang musiał pisać traktat o tym, jak żyć, a Ruan Ji płakał nad bezdrożami, to po co właściwie przejmować się światem? Najlepiej pozostawać „zamglonym i milczącym”, bo właśnie tam przebywa mędrzec.
To jest klucz do Wang Jiego. Jego pijaństwo nie jest wyłącznie hedonizmem. Jest również formą filozoficznego dystansu.
Kraina Pijaństwa
Jeszcze wyraźniej widać to w innym utworze – „Zuixiang ji” (醉乡记), czyli „Zapiskach z Krainy Pijaństwa”.
Wang Ji wyobraża sobie w nim miejsce znajdujące się gdzieś bardzo daleko od Chin. Nie obowiązują tam zwykłe społeczne podziały, nie ma konfliktów ani ambicji. Ludzie nie żywią do siebie nienawiści ani zazdrości. Żyją spokojnie, śpią spokojnie i poruszają się niespiesznie.
Kraina Pijaństwa leży nie wiadomo ile tysięcy li od Państwa Środka.
W tej krainie panuje harmonia, a jej mieszkańcy nie znają „miłości, nienawiści, radości ani gniewu”. Wang Ji porównuje ją nawet do mitycznej krainy Huaxu – idealnego, harmonijnego świata z dawnych chińskich wyobrażeń.
Alkohol zostaje przedstawiony nie tylko jako substancja odurzająca, ale jako droga do alternatywnego świata – świata poza obowiązkami, hierarchią, podatkami, karierą i polityką.
Można tu dostrzec bardzo starą chińską tradycję literackiego „świata poza światem”, do której później będą nawiązywać inni poeci.
Naprawdę znał się na alkoholu
Wang Ji jest jednak interesujący nie tylko dlatego, że dużo pił. Był również autorem dzieł poświęconych samemu alkoholowi: „Jiujing” (酒经), czyli „Kanonu wina” lub „Traktatu o winie”, oraz „Jiupu” (酒谱), „Katalogu win” / „Traktatu o winach”.
W okresie panowania Tang Wang Ji dowiedział się, że w urzędzie muzycznym pracuje niejaki Jiao Ge, którego rodzina słynęła z doskonałego warzenia alkoholu. Wang Ji tak bardzo chciał poznać jego metody, że specjalnie zabiegał o stanowisko w tym urzędzie. Początkowo odmawiano mu, ponieważ stanowisko nie odpowiadało jego statusowi, ale Wang Ji nalegał iostatecznie został mianowany.
Niestety Jiao Ge wkrótce zmarł. Jego żona przez pewien czas kontynuowała dostarczanie Wang Ji dobrego alkoholu, lecz po jej śmierci również ta możliwość się skończyła.
Wang Ji miał później spisać metody warzenia Jiao Ge w „Jiujing”, a następnie zebrać informacje o znanych producentach alkoholu od legendarnych Yidi i Du Kanga po własne czasy w „Jiupu”. Według późniejszej tradycji historyk Li Chunfeng, po przeczytaniu jego dzieła, miał określić go mianem „Nan Donga świata wina” – nawiązując do historyka Dong Hu i sugerując, że Wang Ji jest kronikarzem i znawcą dziejów alkoholu.
Jego życie jako eksperyment
Po kolejnej rezygnacji z urzędu Wang Ji osiadł w okolicy Donggao. Stąd jego przydomek Donggaozi – „Pan z Donggao”. Żył tam znacznie bliżej natury. Uprawiał ziemię, hodował zwierzęta, warzył alkohol, grał na qin i czytał klasyczne teksty. Czasem odwiedzał gospody, zatrzymywał się w nich na dłużej i tworzył spontaniczne wiersze.
Najbardziej znanym jego utworem jest „Ye wang” (野望), zwykle tłumaczone jako „Widok z pustkowia”, „Widok na dzikie pola” albo „Widok na okolicę”.
O zmierzchu patrzę z Donggao,
krążę bez celu – gdzie mam znaleźć oparcie?
Każde drzewo ma jesienną barwę,
każda góra zatrzymuje blask zachodzącego słońca.
Pasterze pędzą cielęta do domu,
myśliwi wracają z końmi i zdobyczą.
Patrzymy na siebie – lecz nikogo nie znam.
Śpiewam więc długo, wspominając tych, którzy zbierali paproć.
Ostatni wers odwołuje się do legendarnych Bo Yi i Shu Qi, którzy po upadku dynastii Shang mieli odmówić spożywania zboża nowej dynastii Zhou i żywić się dzikimi roślinami na górze Shouyang. „Zbieranie paproci” stało się w chińskiej literaturze symbolem dobrowolnego wycofania się z życia politycznego.
„Ye wang” jest niemal manifestem Wang Jiego. Patrzy na spokojny wiejski świat, ale sam nie czuje się jego częścią. Literackie znaczenie Wang Jiego jest większe, niż mogłoby się wydawać na podstawie jego stosunkowo niewielkiego zachowanego dorobku. Żył w czasie, kiedy poezja chińska nadal pozostawała silnie związana z tradycją literatury okresu Sześciu Dynastii. Była często kunsztowna, pełna wyszukanych paralelizmów i retorycznej ornamentyki. Wang Ji poszedł w inną stronę: prostoty, natury, bezpośredniej obserwacji i osobistego doświadczenia. Dlatego późniejsi historycy literatury widzieli w nim jednego z prekursorów wielkiego rozkwitu poezji Tang.
W „Donggaozi ji” – zachowanym zbiorze jego dzieł – znalazło się stosunkowo niewiele utworów, ponieważ znaczna część jego twórczości zaginęła. Zachowana kolekcja była zresztą wielokrotnie rekonstruowana. Tradycja przypisuje Lü Caiowi zebranie rozproszonych tekstów Wang Jiego; zachowane wydania różnią się jednak liczbą tomów, a historycy podkreślają problemy związane z przekazywaniem tekstu.
Późniejsi krytycy dostrzegali też w nim człowieka, który pomógł poezji chińskiej wydostać się z ornamentalnego stylu wcześniejszych epok i skierować ją ku bardziej naturalnemu językowi.
Najważniejszym literackim punktem odniesienia dla Wang Jiego był Tao Yuanming (陶渊明, 365-427), wielki poeta wcześniejszej epoki, który również porzucił karierę urzędniczą i wybrał życie na wsi.
Kilka pokoleń później te elementy osiągną swoją najbardziej znaną literacką formę w osobach Li Baia i innych poetów związanych z tzw. „Ośmioma Nieśmiertelnymi wśród Pijących” (饮中八仙).
