Historia
rum

Rafael Arroyo i bakteria, która pomogła zrozumieć aromat rumu

Rafael Arroyo i bakteria, która pomogła zrozumieć aromat rumu

Udostępnij:

Aromat rumu kojarzymy przede wszystkim z trzciną cukrową, melasą, drożdżami, fermentacją, destylacją i dojrzewaniem w beczkach. Jednak już w pierwszej połowie XX wieku badacze zaczęli zwracać uwagę na jeszcze jednego uczestnika tego procesu: bakterie. Jednym z pionierów tych badań był Rafaela Arroyo Valdespino (1892-1949), portorykański chemik i technolog, który poświęcił wiele lat analizie procesów zachodzących podczas produkcji rumu. Jego prace pomogły pokazać, że mikroorganizmy mogą być narzędziem do świadomego kształtowania aromatu destylatu.

Szczególne miejsce w badaniach Arroyo zajęła bakteria Clostridium saccharobutyricum. Jej znaczenie wiąże się z produkcją kwasów organicznych, które mogą uczestniczyć w powstawaniu związków aromatycznych. Arroyo dążył do tego, by produkcję alkoholu można było opisać za pomocą mierzalnych parametrów, a następnie kontrolować ją w sposób powtarzalny. Interesowały go m.in. dobór drożdży, przygotowanie surowca, temperatura, odczyn środowiska, przebieg fermentacji i wpływ destylacji na właściwości produktu.
W 1938 roku opublikował opracowanie dotyczące produkcji rumu, w którym podkreślał znaczenie właściwego przygotowania surowca i świadomego doboru mikroorganizmów. W kolejnych latach rozwijał badania nad aromatem rumu, analizując wpływ techniki fermentacyjnej oraz procesów zachodzących przed destylacją i podczas niej. Jego prace ukazywały się w portorykańskich czasopismach rolniczych i technologicznych, a wyniki przedstawiał również w publikacjach poświęconych przemysłowi cukrowniczemu i gorzelniczemu.
W 1936 roku Arroyo zgłosił patent dotyczący produkcji kwasu masłowego w procesie fermentacji węglowodanów. W opisie przedstawił mikroorganizm, któremu nadał nazwę Clostridium saccharobutyricum. Patent został przyznany w 1939 roku. Bakterię wyizolowano z nasion arnoty właściwej (Bixa orellana), rośliny znanej przede wszystkim jako źródło naturalnego barwnika annato.
Mikroorganizm ten należy do bakterii beztlenowych, czyli rozwijających się w warunkach ograniczonego dostępu tlenu. Wykorzystuje cukry i wytwarza m.in. kwas masłowy. W zależności od warunków procesu i dostępnych substratów fermentacji mogą powstawać także inne produkty metabolizmu.
Kwasy organiczne są ważnymi prekursorami części związków aromatycznych. W obecności alkoholi mogą tworzyć estry, czyli grupę substancji odpowiadających za wiele owocowych i kwiatowych nut spotykanych w destylatach. Przykładem jest maślan etylu, kojarzony z aromatem ananasa i innych dojrzałych owoców.
Sam kwas masłowy ma natomiast intensywny zapach, który w wysokim stężeniu może być odbierany jako serowy, maślany, a nawet nieprzyjemny. Jego obecność nie oznacza wcale, że fermentacja przebiegła idealnie. Znaczenie ma ilość kwasów, ich wzajemne proporcje, skład pozostałych produktów fermentacji oraz to, co dzieje się z nimi podczas destylacji.
W swoich eksperymentach Arroyo wykorzystywał m.in. drożdże Schizosaccharomyces pombe oraz Clostridium saccharobutyricum. Celem było uzyskanie rumu o cięższym, bardziej intensywnym profilu aromatycznym, zbliżonym do stylów znanych z Jamajki. Rumu o wyraźnej koncentracji związków aromatycznych, często kojarzonych z owocami tropikalnymi, przejrzałymi owocami, rozpuszczalnikowymi akcentami i intensywną fermentacją.
Arroyo wskazywał, że istotne są nie tylko obecność zarówno drożdży jak i bakterii, lecz także ich proporcje oraz warunki prowadzenia procesu. W badaniach z 1945 roku opisywał korzystne wyniki przy proporcji bakterii do drożdży wynoszącej 1:5, temperaturze około 30°C i pH w zakresie 5,0-5,6. Bakterie uzupełniały aktywność drożdży, dostarczając dodatkowych produktów metabolizmu. W ten sposób można było zmienić przebieg fermentacji i skład chemiczny nastawu przeznaczonego do destylacji.
Najważniejszy mechanizm można przedstawić stosunkowo prosto. Drożdże wytwarzają etanol i inne alkohole, a bakterie dostarczają kwasów organicznych. W odpowiednich warunkach kwasy mogą reagować z alkoholami, tworząc estry. W praktyce proces jest bardziej złożony, ponieważ na powstawanie i zachowanie poszczególnych związków wpływają również pH, temperatura, czas fermentacji, skład nastawu oraz późniejsza destylacja.
Jak wspomniałem, estry stanowią ważną grupę związków odpowiedzialnych za aromat rumu. Niektóre przypominają zapachem ananasa, banana, gruszki czy innych owoców. Inne wnoszą nuty kwiatowe lub bardziej złożone, trudne do jednoznacznego opisania wrażenia fermentacyjne. O charakterze rumu decyduje cała mieszanina substancji estrowych.
Natomiast rum o ciężkim profilu aromatycznym jest szczególnie pożądany dla technologów, gdyż jego charakter często wiąże się z wysoką zawartością estrów i innych lotnych związków powstających podczas fermentacji. W tradycyjnych stylach jamajskich ważną rolę odgrywają długie lub specyficznie prowadzone fermentacje, kwaśne pozostałości z wcześniejszych procesów oraz złożona aktywność mikroorganizmów.
Arroyo próbował przenieść część tych mechanizmów do kontrolowanych warunków produkcji w Portoryko. Myślał aby na miejscu produkować cięższe, bogatsze w aromat rumy w jamajskim stylu, które mogłyby być wykorzystywane samodzielnie lub jako składnik kupażów.
Arroyo nie poprzestał na eksperymentach laboratoryjnych. W artykule „Practical Results of Our Research in Rum Manufacturing” z 1941 roku napisał, że w ramach badań uzyskano sześć różnych typów rumu w stylu jamajskim. W 1945 roku Arroyo opatentował proces nazwany „Production of Heavy Rums”. Patent opisuje sposób prowadzenia fermentacji melasy z udziałem drożdży z rodzaju Schizosaccharomyces i bakterii Clostridium saccharobutyricum, a następnie odpowiedniego rozdziału frakcji podczas destylacji.
Współczesna technologia fermentacji nadal bada wpływ bakterii na powstawanie kwasów organicznych, estrów i innych związków aromatycznych. Badania obejmują różne gatunki bakterii oraz drożdży, a także metody kontrolowanego łączenia kultur mikroorganizmów. W praktyce producenci mogą korzystać z różnych rozwiązań: selekcjonowanych kultur drożdży, mieszanych fermentacji, pozostałości po wcześniejszych fermentacjach czy innych technik zwiększających złożoność nastawu. Celem jest znalezienie równowagi między intensywnością aromatu, wydajnością procesu i powtarzalnością jakości. Oczywiście, niekontrolowany rozwój mikroorganizmów może prowadzić do nieprzyjemnych aromatów, obniżenia wydajności i problemów technologicznych. Kluczowe jest zatem kontrolowanie aktywności bakterii i zrozumienie jakie aromaty w jakich warunkach wytwarzają.
W 2022 roku destylator Brett Steigerwaldt z amerykańskiej Lyon Rum przygotował projekt badawczy, w którym planowano porównać fermentację samej melasy z fermentacją prowadzoną wspólnie przez drożdże i wybrane bakterie. Zakładano analizę chemiczną GC-MS oraz ocenę sensoryczną destylatów. Projekt dotyczył możliwości zwiększenia ilości kwasów organicznych, estrów i wyższych alkoholi bez nadmiernego pogorszenia wydajności fermentacji.
Z kolei w 2026 roku opublikowano badanie nad współfermentacją Clostridium butyricum i Saccharomyces cerevisiae. Wykazano, że odpowiednio zaprojektowana współpraca mikroorganizmów może zwiększyć produkcję estrów, choć wiązała się również ze spadkiem uzysku etanolu w porównaniu z fermentacją prowadzoną wyłącznie przez drożdże.
Jednym z najciekawszych współczesnych przykładów połączenia badań mikrobiologicznych z komercyjną produkcją wysokoestrowego rumu jest destylarnia Savanna na Reunion, francuskiej wyspie na Oceanie Indyjskim. Zakład produkuje zarówno rumy typu grand arôme, jak i high ester, wykorzystując kontrolowaną fermentację melasy oraz świadomie dobrane kultury drożdży i bakterii.
Jak wyjaśniał Thierry Grondin, kierujący działem badań i rozwoju Savanny, destylarnia selekcjonuje własne szczepy drożdży i bakterii, a następnie rozwija je od etapu laboratoryjnego do zastosowania przemysłowego. Istotną rolę odgrywa również vinasse, czyli płynna pozostałość po destylacji, zawierająca związki, które mogą wpływać na przebieg kolejnej fermentacji. Jej ponowne wykorzystanie pomaga kształtować środowisko mikrobiologiczne nastawu i sprzyja powstawaniu związków odpowiedzialnych za intensywny aromat.
W przypadku rumu grand arôme fermentacja trwa zwykle do siedmiu dni, natomiast przy produkcji high ester może wydłużyć się do 10-15 dni. Jak podkreślał Grondin w wywiadzie opublikowanym przez „Rumporter” w grudniu 2023 roku, w fermentacji high ester uczestniczy dodatkowa bakteria, która odpowiada za powstawanie prekursorów estrów. Destylarnia nie ujawnia szczegółów tego procesu, traktując dobór mikroorganizmów i sposób ich wykorzystania jako część własnego know-how. Jednak wystarczy spróbować obu rumów, aby mieć pewność, że oba typy rumu różnią się nie tylko ilością, ale również składem estrów, mają bardzo różne profile aromatyczne.
Różnice widać także podczas destylacji. Rum grand arôme destylowany jest w miedzianej kolumnie Savalle, natomiast high ester trafia do alembiku. Destylacja okresowa pozwala uzyskać inny profil destylatu i zachować znaczną część związków aromatycznych powstałych podczas fermentacji. Wysoka koncentracja estrów i innych lotnych substancji sprawia, że taki rum może być bardzo intensywny, z nutami dojrzałych owoców tropikalnych, fermentowanych owoców i charakterystycznymi akcentami kojarzonymi z ciężkimi rumami jamajskimi.
Produkcja high ester odbywa się w mniejszej skali niż wytwarzanie podstawowych rumów destylarni. Grondin podawał, że przy sprzyjających warunkach roczna produkcja wynosi ok. 1000-1200 hektolitrów czystego alkoholu. Proces nie jest całkowicie pozbawiony ryzyka – zmienność surowca i jakość wody mogą wpływać na przebieg fermentacji, a tym samym na ostateczną skalę produkcji. Jak widać, nawet przy wykorzystaniu wyselekcjonowanych kultur mikroorganizmów fermentacja pozostaje procesem biologicznym, którego nie da się sprowadzić do całkowicie niezmiennej receptury.
Przykład Savanny świetnie pokazuje, jak daleko rozwinęła się idea, którą w pierwszej połowie XX wieku badał Rafael Arroyo. W obu przypadkach chodzi o wykorzystanie aktywności mikroorganizmów do kontrolowania powstawania związków aromatycznych, a nie tylko do produkcji alkoholu.

Powiązane artykuły

Historia
historia, piwo

Hierakonpolis, położone na zachodnim brzegu Nilu w Górnym Egipcie, było jednym z najważniejszych ośrodków politycznych […]

Historia
botanika, historia, piwo

Kiedy mówi się o początkach rolnictwa, łatwo wyobrazić sobie moment przełomowy: człowiek przestaje zbierać dzikie […]

Historia
egzotyczne, historia

Przez długi czas za początek historii kakao uznawano moment, w którym mieszkańcy Mezoameryki zaczęli prażyć, […]

Historia
borovička, destylarnie, gin, historia, likier, single malt, whisky

Historia Likérki Dolany jest jednym z ciekawszych, a dziś już niemal zapomnianych rozdziałów dziejów czeskiego […]

Historia
historia, likier

Historia marki Strega zaczyna się w 1860 roku w Benevento na południu Włoch, kiedy Giuseppe […]

Historia
historia, shōchu

Interesującym zabytkiem japońskiej historii destylacji jest ranbiki (蘭引), alembik zachowany w Murakami Medical Archives w […]

Historia
historia, wino

Wang Ji (王绩, 585-644), znany także jako Wang Wugong (王无功) i pod literackim przydomkiem Donggaozi […]

Historia
historia, wino

W historii chińskiej kultury alkoholu niewiele grup stało się równie sławnych jak Ośmiu Nieśmiertelnych wśród […]

Dodaj komentarz

Przewijanie do góry
Spirits logotyp czarny

Dostęp zablokowany

Nie spełniasz wymogów dotyczących wieku użytkowników strony.
Spirits logotyp czarny

Czy ukończyłeś/aś 18 lat?

Treści na tej stronie przeznaczone są wyłącznie dla osób dorosłych.